Het is alweer veel te lang geleden dat ik een blog heb geschreven. Ook is het een tijd geleden dat ik met mijn camera door Utrecht heb gewandeld. Niet omdat ik last had van een schrijversblok, en zeker niet omdat er in mijn stadsie niets meer te fotograferen of te ontdekken valt. Integendeel, Utrecht blijft mij iedere keer weer verrassen. De afgelopen tijd waren er gewoon andere zaken die mijn aandacht vroegen. Een flinke verbouwing bij ons thuis nam de nodige tijd in beslag. En zoals dat bij een verbouwing hoort, kwam daarna het opruimen, schoonmaken en vooral het verwijderen van een enorme hoeveelheid stof. Het warme hete weer hielp ook niet echt mee. Kortom, de camera bleef wat vaker liggen en ook van schrijven kwam weinig terecht. Maar inmiddels begon het toch weer te kriebelen. Tijd om de camera weer te pakken en Utrecht in te gaan. Want wie goed kijkt, komt in mijn stadsie altijd wel iets of iemand tegen die een verhaal verdient. Dit keer gaat mijn verhaal over…..
De onbekende Utrechter
Op dit moment is in het Centraal Museum een grote overzichtstentoonstelling te zien met het werk van Gerard van Honthorst. Ik moet eerlijk bekennen dat zijn naam mij in eerste instantie weinig zei. Natuurlijk had ik weleens werk van hem gezien, zoals “de Koppelaarster” maar echt bekend was hij mij niet. Toen ik tijdens de tentoonstelling meer van zijn schilderijen zag, veranderde dat snel. Wat heeft deze man prachtig werk gemaakt! In de tentoonstelling zijn maar liefst zestig schilderijen en dertig tekeningen van Van Honthorst te bewonderen. Daarvoor zijn werken uit verschillende internationale collecties naar Utrecht gekomen, waaronder het Louvre, de Britse Royal Collection en de Galleria Borghese. Uiteraard zijn er ook werken uit de eigen collectie van het Centraal Museum te zien.
Gerard van Honthorst werd in 1592 geboren in Utrecht en overleed daar in 1656. Wat mij betreft zou zijn naam dan ook thuis moeten horen in het rijtje van bekende Utrechters, naast bijvoorbeeld Dick Bruna de schepper van nijntje en Paus Adrianus VI, onze enige Nederlandse paus. Toch is Van Honthorst tegenwoordig bij het grote publiek veel minder bekend. En dat is eigenlijk vreemd, want in zijn eigen tijd was dat wel anders. Je zou zelfs kunnen zeggen dat deze Utrechter in zijn tijd wereldberoemd was.
Van Utrecht naar Rome
Gerard van Honthorst kwam uit een kunstenaarsfamilie. Zijn vader was decoratieschilder en van hem leerde Gerard de eerste beginselen van het schildersvak. Later kreeg hij les van Abraham Bloemaert, een belangrijke Utrechtse schilder en leermeester van verschillende kunstenaars. Zoals zoveel jonge schilders in die tijd wilde ook Van Honthorst meer van de wereld en vooral van de kunst zien. Hij vertrok naar Italië en vanaf 1616 vinden we zijn naam terug in steden als Venetië, Florence en vooral Rome. Daar moet voor de jonge Utrechter een compleet nieuwe wereld zijn opengegaan.
In Rome maakte hij kennis met het werk van de Italiaanse schilder Caravaggio. Vooral diens bijzondere en soms dramatische manier van schilderen met licht en donker maakte grote indruk op hem. Van Honthorst verbleef enige tijd in het paleis van de rijke kunstverzamelaar Vincenzo Giustiniani en zijn broer Benedetto. Daar kreeg hij de gelegenheid hun indrukwekkende kunstcollectie te bestuderen, waarin zich ook verschillende werken van Caravaggio bevonden. Van Honthorst maakte in Italië al snel naam. Hij kreeg belangrijke opdrachten van onder anderen kardinaal Scipione Borghese en kardinaal Barberini, die later paus Urbanus VIII zou worden. Dat zegt toch wel iets over de reputatie die deze jonge schilder uit Utrecht inmiddels in Rome had opgebouwd.
Vooral zijn nachtelijke taferelen werden beroemd. Van Honthorst beheerste het spel van licht en donker bijzonder goed. Vaak zie je op zijn schilderijen een kaars of een andere lichtbron die de gezichten van de afgebeelde personen uit het donker tevoorschijn laat komen. In Italië kreeg hij daarom de bijnaam Gherardo delle Nott (Gerard van de Nachten). Samen met onder anderen Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen zou hij later gerekend worden tot de zogenoemde Utrechtse caravaggisten. Het waren schilders uit Utrecht die sterk werden beïnvloed door het werk van Caravaggio.
In 1620 keerde Van Honthorst terug naar zijn Utrecht. Hij nam niet alleen zijn ervaringen uit Italië mee naar huis, maar ook die bijzondere manier van schilderen waarin licht en donker zo’n belangrijke rol speelden.
Beroemd en toch vergeten
Van Honthorst leefde natuurlijk in een bijzondere periode van de Nederlandse schilderkunst. Namen als Rembrandt, Vermeer en Frans Hals kent tegenwoordig bijna iedereen. Maar er waren in die tijd veel meer Nederlandse schilders die internationaal bekend en succesvol waren. Een aantal van hen is in de loop van de eeuwen naar de achtergrond verdwenen. Van Honthorst is daar wat mij betreft een goed voorbeeld van. Daarbij speelt waarschijnlijk ook mee dat veel van zijn werk zich tegenwoordig buiten Nederland bevindt. Zijn schilderijen zijn verspreid geraakt over internationale musea, kunstcollecties en koninklijke verzamelingen. Daardoor is zijn werk in Nederland misschien minder zichtbaar dan dat van schilders van wie beroemde schilderijen permanent in onze grote musea hangen. Ook veranderde zijn manier van schilderen. Later in zijn leven kreeg Van Honthorst veel opdrachten van Europese vorstenhuizen en schilderde hij steeds meer portretten. Juist dat latere werk werd door kunsthistorici lange tijd minder gewaardeerd dan de prachtige en vaak spannende schilderijen uit zijn Italiaanse periode.
En misschien ontbreekt er bij Van Honthorst ook dat ene schilderij dat bijna iedereen onmiddellijk herkent. Bij Rembrandt denken we aan De Nachtwacht en bij Vermeer aan Meisje met de parel. Je hoeft nauwelijks iets van schilderkunst te weten om deze werken te kennen. Van Honthorst heeft prachtige en beroemde schilderijen gemaakt, maar er is niet één werk van hem uitgegroeid tot zo’n algemeen Nederlands cultureel icoon. Misschien is dat wel de vreemde tegenstelling in zijn verhaal. Een schilder uit Utrecht die in zijn eigen tijd tot ver over onze landsgrenzen beroemd was, opdrachten kreeg van kardinalen en Europese vorsten en in Italië zelfs een eigen bijnaam kreeg, is eeuwen later in zijn eigen geboortestad voor velen een onbekende geworden.
Een Utrechter om opnieuw te ontdekken.
Wat mij betreft is deze tentoonstelling absoluut een aanrader. En dat zeg ik niet alleen omdat ik vrijwilliger ben in het Centraal Museum. Ik kende Gerard van Honthorst eigenlijk nauwelijks voordat ik zijn werk hier zag, maar inmiddels kijk ik daar heel anders tegenaan. Zijn schilderijen, en vooral zijn bijzondere spel met licht en donker, hebben veel indruk op mij gemaakt. Het mooie van zo’n tentoonstelling is dat je niet alleen naar schilderijen kijkt, maar ook kennismaakt met de man achter het werk en met de tijd waarin hij leefde. Voor mij was het vooral een ontdekking dat een in Utrecht geboren schilder ooit tot ver buiten onze landsgrenzen beroemd was, terwijl zijn naam tegenwoordig bij veel mensen nauwelijks meer bekend is. Misschien wordt het daarom tijd dat we Gerard van Honthorst weer een beetje meer als ‘onze’ Utrechter gaan beschouwen. Wat mij betreft verdient hij een plaats tussen de bekende Utrechters die onze stad heeft voortgebracht.
Wie zijn werk zelf wil ontdekken, heeft daar gelukkig nog even de tijd voor. De tentoonstelling in het Centraalmuseum is nog te zien tot en met 13 september 2026.
Ga vooral zelf kijken. Misschien verlaat je het museum, net als ik, met het gevoel dat je kennis hebt gemaakt met een onbekende Utrechter die eigenlijk helemaal niet zo onbekend zou mogen zijn.
Bronnen:
- Centraalmusuem
https://www.centraalmuseum.nl/nl/nu-te-zien/tentoonstellingen/gerard-van-honthorst-in-alles-anders-dan-rembrandt - Boek: De wereld van Gerard van Honthorst door Liesbeth M. Helmus
isbn 9789462587427 - Kunstvensters.com
https://kunstvensters.com/2024/10/02/wie-waren-de-utrechtse-caravaggisten/
Foto’s
André Brockbernd © 2026